Ο Bernhard για το θέατρο

Minetti_spielt_Lear

Σε συνέχεια της προηγούμενης ανάρτησης, ακολουθεί μια ανατύπωση κάποιων σκέψεων του Thomas Bernhard για το θέατρο, αποσπασμένων από συνέντευξή του στον Κουρτ Χόφμαν, στο Ο άγνωστος Τόμας Μπέρνχαρντ, μτφρ. Θεόδωρος Λουπασάκης, Νάρκισσος, Αθήνα 2005, σ. 218-221.

~

… Όταν δεν υπάρχει τίποτα από κάτω, κανένας σκηνοθέτης δεν μπορεί να κάνει τίποτα. Μπορώ να ανεχθώ μόνο τα καλά πράγματα, τη δουλειά που γίνεται χωρίς συμβιβασμούς, τίποτ’ άλλο. Δεν θα μπορούσα ποτέ να συναγελάζομαι μ’ όλον αυτόν τον συρφετό των πραγμάτων που προϋποθέτει το παιχνίδι του θεάτρου. Ούτε με την απειθαρχία αυτών των ανθρώπων, των τεχνικών, μηχανικών και άλλων, που είναι οργανωμένοι πολύ ισχυρά και παρατάνε τη δουλειά τους, λες και είναι οικοδόμοι. Μ’ αυτές τις συνθήκες δεν μπορεί να γίνει θέατρο. Πρόκειται για μια ένωση τελματόβιων, όχι για θέατρο, αυτό το πράγμα δεν έχει καμιά σχέση με το θέατρο.

συνέχεια…

Πλατεία Ηρώων / Bernhard / Καραντζάς

Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler

Πηγαίνω στη Μαριαχίλφερστράσσε

και αναζητώ τη Μαριαχίλφερστράσσε

και είμαι στη Μαριαχίλφερστράσσε

και δεν τη βρίσκω

Η Πλατεία Ηρώων (Heldenplatz) γράφτηκε κατά παραγγελία του ιστορικού Burgtheater το οποίο άλλωστε συνιστά μόνιμο σημείο αναφοράς στα μπερνχαρντικά έργα, με το συγκεκριμένο να μην ξεφεύγει από αυτή τη μπουργκτεατερική εμμονή («Στις μέρες μας ακόμα και στο Μπούργκτεατερ η ηθοποιία / μπορεί να είναι κακή»· όλα τα παραθέματα από τη μετάφραση του Βασίλη Τσαλή) και ανέβηκε τον χειμώνα του 1988, με αφορμή τον εορτασμό των 100 χρόνων της μεταφοράς του θεάτρου στο κτίριο που το φιλοξενεί έκτοτε. Όπως είναι γνωστό, η επέτειος ήταν διπλή, καθώς την ίδια χρονιά συμπληρωνόταν μισός αιώνας από το διαβόητο Anschluss [σύνδεση, ένωση], την προσάρτηση της Αυστρίας στο Τρίτο Ράιχ. Ο Nestbeschmutzer [φωλιολερωτής] Bernhard δεν άφησε την ευκαιρία να πάει χαμένη, καθώς η Πλατεία Ηρώων ήταν ο τόπος όπου ο Χίτλερ εκφώνησε τον πανηγυρικό του, μπροστά σε ένα πλήθος 200.000 αλαλαζόντων ναζί και ναζιλάγνων Αυστριακών. Ήδη αρκετά πριν την πρεμιέρα, τόσο ο τύπος όσο και ένα σύνολο πολιτικών κ.ά. ιθυνόντων είχαν ξεσπαθώσει ενάντια σε αυτό το σκουλήκι που έπρεπε να το λιώσουν· ο τότε πρόεδρος Waldheim («ο πρόεδρος της Δημοκρατίας ένας πανούργος αγράμματος ψεύτης / μια ριζικά τυραννική προσωπικότητα»), σεσημασμένος ο ίδιος για τα σκιώδη πεπραγμένα του κατά την παραμονή του ως αξιωματικός της Βέρμαχτ στα Βαλκάνια, αποκάλεσε το έργο «άξεστη προσβολή του αυστριακού λαού».

συνέχεια…

pour Althusser

althusser_pipe

Με τον Althusser συμβαίνει το πιο περίεργο πράγμα. Αφενός, αδυνατώ να φανταστώ τον εαυτό μου να πηγαίνει πέρα από το ακατάσχετο και τυπικό πασάλειμμα που του έχω και δεν του έχω ρίξει, ενώ την ίδια στιγμή οι πολιτικοφιλοσοφικές διαφωνίες μας παρουσιάζονται εξαρχής μη γεφυρώσιμες, με την αίσθηση αυτή απλώς να εντείνεται όσο περισσότερο συναναστρέφομαι τόσο το έργο όσο και τους ακόλουθούς του, γιατί πρόκειται, φυσικά, για μια προσωπικότητα που μαγνητίζει –δικαίως– ακόλουθους.

συνέχεια…

Οιδίπους τύραννος / Rimas Tuminas

ernst - oedipus-rex-1922

Η θεατρική εμπειρία μοιάζει όσο ποτέ απαραίτητη· κινείται ενάντια στο πνεύμα της εποχής, υπενθυμίζοντάς μας διαρκώς την απόσταση που ενυπάρχει στη συνύπαρξη, θέτοντάς μας προ του εαυτού ως άλλου. Η τραγωδία προσθέτει άλλον έναν παράγοντα που χρήζει επί της παρούσης τονισμού με τον πιο επείγοντα τρόπο: ενάντια σε μια κυρίαρχη και στρεβλή εικόνα της ελευθερίας, πλήρως απαγκιστρωμένης από την ιστορικότητα, αυτή επιμένει στη βαρύτητα του αναγκαίου. Και ο Οιδίπους τύραννος οπωσδήποτε συνιστά μία κορύφωση τόσο της θεατρικής αυτής μορφής, όσο και της συγκεκριμένης θεματοποίησης.

συνέχεια…

Nous sommes repus mais pas repentis / Séverine Chavrier / Thomas Bernhard

(Είμαστε χορτάτοι μα όχι μετανοημένοι)

nous-sommes-repus

Το συγκλονιστικό ήταν το εξής: για δεύτερη φορά, σε διαφορετική χώρα, διαφορετική γλώσσα, διαφορετικά θεατρικά μεγέθη, προσέκρουσα στο ιδιότυπο φαινόμενο της σκηνοθετικής προσθήκης, σε διαφορετικό μπερνχαρντικό έργο, ενός (διαφορετικού) γλυκού που προσγειώθηκε σε πρόσωπο, που την προηγούμενη φορά ήταν μια τούρτα (άσχετη με το έργο), τώρα τα κράπφεν (κάτι σαν γερμανικός λουκουμάς) του πρωτοτύπου μετατράπηκαν στο εγχώριο και πιο οικείο προφιτερόλ, που αναπόφευκτα διαλύθηκε, ξανά και ξανά (τουλάχιστον δέκα προφιτερόλ) στα πρόσωπα των συμπρωταγωνιστριών του Λούντβιχ, που εδώ είχε και ο ίδιος μετατραπεί σε Λούντβιχ Βιτγκενστάιν με τ’ όνομα (και εδώ που τα λέμε το ίδιο το έργο έχει μεταφραστεί άγαρμπα στα γαλλικά ως Γεύμα στου Βιτγκενστάιν, το συγκεκριμένο ανέβασμα τιτλοφορήθηκε Είμαστε χορτάτοι μα όχι μετανοημένοι ενώ το πρωτότυπο για κάποιον λόγο λεγόταν Ρίτερ, Ντένε, Φος, τα ονόματα δηλαδή των ηθοποιών για τους οποίους γράφτηκε) και βέβαια η τουρτοκατάνυξη συνοδεύτηκε από τις μικρές προσθήκες μικρών στοιχείων και μονολόγων από άλλα μπερνχαρντικά έργα, τακτική επίσης όχι ασυνήθιστη, που ακολουθεί το σκεπτικό: αφού τα κείμενα μοιάζουν όλα τόσο, γιατί να μην προσθέσουμε λίγο ακόμα μπέρνχαρντ στον μπέρνχαρντ, δημιουργώντας τον πιο μπέρνχαρντ των μπέρνχαρντ;, στην οποία δεν συνέχεια…

Les grandes villes sous la lune / Eugenio Barba

(Οι μεγάλες πόλεις κάτω από το φεγγάρι)

grandes villes

Με λίγα λόγια μπορούμε, περιμένοντας,

να αντικαταστήσουμε την ιδιοφυία με τη διαύγεια

και να ξεκινήσουμε, από εδώ και στο εξής,

να σκεφτόμαστε πολιτικά (ή ως πολίτες) το θέατρό μας.

Barthes

Σε ένα χτυπητά όμορφο σύμπλεγμα θεάτρων-αποθηκών, στη μέση ενός πάρκου, παρακολούθησα την παράσταση Οι μεγάλες πόλεις κάτω από το φεγγάρι, «ένα κονσέρτο στο πνεύμα του Brecht» από το θέατρο Odin, το οποίο ίδρυσε ο Eugenio Barba στην Κοπεγχάγη το 1964. Ένας θίασος εννέα ατόμων, στην πλειοψηφία τους –ενίοτε αρκετά– άνω των 50 ετών, παρουσίασε ένα σύνολο θεατρικών βινιετών μετά μουσικής, με αρκετά χαλαρές συνδέσεις και χωρίς αποχωρήσεις από και επανόδους στη σκηνή, πέραν δύο μεμονωμένων εισόδων γεμάτων ένταση, την πρώιμη ενός φαντάρου (μέλους κάποιας ειρηνευτικής αποστολής, όπως λέγεται) που παρέμεινε στη σκηνή όρθιος, σε στάση ημιανάπαυσης, για το υπόλοιπο του έργου και μιας χορεύτριας που εμφανίστηκε προς το τέλος, εκτελώντας ένα μανιώδες τρίλεπτο θέαμα.

Όπως αναφέρεται και πιο κάτω, τα κείμενα ήταν κυρίως ποιήματα και σύντομες αφηγήσεις, συχνά ελεύθερες σε φόρμα, πάντα με τη συνοδεία οργάνων σε απλές, κυλιόμενες ενορχηστρώσεις και με εναλλασσόμενους πρωταγωνιστές, μουσικούς, και εντέλει θεατές. Η άνεση των ηθοποιών με την έκθεση, η τεχνική τους κατάρτιση, το γενικότερό τους σκληρό και πολύχρονο ψήσιμο ήταν παραπάνω από εμφανή. Ο καθένας έπαιζε εξίσου τους χαρακτήρες του εκάστοτε σκετς και τον εαυτό του· η οργανικότητα που τους χαρακτήριζε δεν είχε τίποτα το κατασκευασμένο· η παράσταση εμφορείτο από μια βαθιά ανθρωπινότητα. Από την άλλη, κάποια σημεία έμοιαζαν κάπως διδακτικά ή παρωχημένα –είναι αυτές οι στιγμές που σκέφτεται κανείς, σχεδόν αντανακλαστικά: «τι θέλουν τώρα να μας δείξουν οι γέροντες;».

Οι γέροντες μας έδειξαν, μέσες άκρες, αυτά που θίγει η δεύτερη παράγραφος του κειμένου που ακολουθεί, και το οποίο αποτελεί την ουσιαστική αιτία αυτού του σημειώματος.

συνέχεια…

Natura e Origine della Mente / Romeo Castellucci

Goya 56 - Subir y bajar

Αντικρίζουμε τη φύση σαν κωμωδία,

εντοπίζουμε μια τρανταχτή στιγμή

αυτής της φυσικής κωμωδίας,

παρεμβαίνουμε διακριτικά,

με μια τεχνητή αντιστροφή,

ενισχύοντας την κωμωδία αυτή

στον έσχατο βαθμό.

René Jakurz

Η παράσταση ανέβαινε σε ένα προάστιο, το οποίο λίγη σχέση είχε με το κέντρο της πόλης (τουλάχιστον με το πολύ κέντρο). Το θέατρο ήταν καλοστημένο· όταν ανεβήκαμε στον πρώτο όροφο, ο χώρος στον οποίο παραμείναμε άπραγοι αναμένοντας να περάσουμε μέσα είχε δύο καλές βιβλιοθήκες και παρουσιαζόταν συνολικά φιλικός και άνετος. Οι πόρτες άνοιξαν και μεταβήκαμε στην πλατεία· αντί να καθίσουμε, οι ταξιθέτες μας προσκάλεσαν, εξάπτοντας την περιέργειά μας, να μαζευτούμε σιγά σιγά όλοι επάνω στο μικρό τμήμα της σκηνής που μας ήταν διαθέσιμο –μερικοί τοποθετήθηκαν απευθείας στα καθίσματα της πρώτης σειράς.

Όταν είχαν όλοι οι θεατές στριμωχτεί επάνω στη σκηνή, η αυλαία ανέβηκε και από πίσω της φανερώθηκε ένας τοίχος από γυψοσανίδα, το κάτω μέσον του οποίου κοσμούσε μία τρύπα στο σχήμα –μάλλον γυναικείου– ανθρώπινου σώματος. Η τρύπα είχε ένα μέγεθος που δεν απέκλειε την απαγόρευση διέλευσης σε κάποιον ή κάποια επαρκώς ογκώδη. Διαβαίνοντάς την, βρεθήκαμε σε έναν μεγάλο φωτισμένο χώρο (τη σκηνή του θεάτρου) με άσπρο πάτωμα και μαύρους τοίχους. Μέσα μας περίμεναν, εκτός από λίγους ακόμα εργαζόμενους που κατόπιν τοποθέτησαν εδώ κι εκεί κάποιες σποραδικές καρέκλες, ένας άντρας, κρατώντας από το λουρί έναν τεράστιο μαύρο σκύλο, και μια γυναίκα που φορούσε ένα γκριζωπό-μπλε, μακρύ, ελαφρώς παλαιικό φόρεμα, κρεμασμένη σε ύψος τουλάχιστον έξι μέτρων από ένα σύρμα μονάχα με τον δείκτη του αριστερού της χεριού, συνθήκη που έμοιαζε να την εξαντλεί.

συνέχεια…