Fadensonnen / Celan

Man under a Pyramid 1996 by Anselm Kiefer born 1945

Ι. Fadensonnen

Ακολουθεί το ποίημα και μεταφράσεις. Το δυσμετάφραστο του ύστερου Celan αποτελεί κοινό τόπο, μα η βραχύτητα των ποιημάτων διευκολύνει κάπως την παρακολούθηση του πρωτοτύπου. Ο ίδιος ο Celan επέμενε στην βαρύτητα της κατανόησης, από μεριάς του αναγνώστη, των ειδικών στοιχείων που παρεισφρύουν στο έργο του με τη μορφή ορολογίας, λεξιπλασίας και αναφορών. Όμως, ιδίως στην περίπτωση μιας ποίησης σαν αυτή, πίσω και κάτω από την αυστηρά νοηματική κατανόηση υποβόσκει πάντοτε μια πρόσληψη στη βάση ενός μη περιεχομενικού, απροσδιόριστου παράγοντα, που πάντα αφήνει κάτι να περισσεύει, στοιχεία του οποίου αποτελούν η ηχητική, ο ρυθμός, η βούληση, η διαίσθηση, η λίμπιντο: ένα υποσύνολο αυτών που μπορεί ένα σώμα.

Fadensonnen

über der grauschwarzen Ödnis.

Ein baum-

hoher Gedanke

greift sich den Lichtton: es sind

noch Lieder zu singen jenseits

der Menschen.

Ήλιοι νήματα

πάνω από τη γκριζόμαυρη ερημιά.

Μια σκέψη

ψηλή σαν δέντρο

αγγίζει τον τόνο του φωτός: υπάρχουν

ακόμα τραγούδια να πεις πέρα από

τους ανθρώπους.

(Ιωάννα Αβραμίδου)

Thread suns

above the grey-black wilderness.

A tree-

high thought

tunes in to light’s pitch: there are

still songs to be sung on the other side

of mankind.

(Michael Hamburger – Christopher Middleton)

Threadsuns

above the grayblack wastes.

A tree-

high thought

grasps the light-tone: there are

still songs to sing beyond

mankind.

(Pierre Joris)

Soleils-filaments

au-dessus du désert gris-noir.

Une pensée haute comme

un arbre

accroche le son de la lumière : il y a

encore des chants à chanter au-delà

des hommes.

(Jean-Pierre Lefebvre)

Sóis filiformes

sobre o ermo grisnegro.

Um pensamento

alto como uma árvore

agarra o somluz: ainda há

cantos a se cantarem para além

dos homens.

(Celso Fraga da Fonseca)

(Με μια ματιά στις δύο αγγλικές μεταφράσεις, διακρίνουμε κατευθύνσεις: wilderness & tune in ≠ wastes & grasp. Αρπάζει ή συντονίζεται; Ερημιά ή ερημιά; Πόσοι φιλόλογοι χρειάζονται για να αλλάξουν ή και να αρπάξουν τα φώτα ή και τον τόνο του φωτός ενός ποιητή; Τα ερωτήματα επικρέμανται, καταδικασμένα με τρόπο ευπροσήγορο στην απουσία Απάντησης και στην πληθώρα απαντήσεων.)

II. Προσδιορισμος

Ο περιορισμός του Celan στον ρόλο του ποιητή του Ολοκαυτώματος υποβαστάζεται από μια εικόνα της τέχνης που όχι μόνο την υποτάσσει στη θεωρία (με την ευρύτερη έννοια), αλλά επιπλέον την ενδύει με το στενό και άβολο πανωφόρι ενός μονοσήμαντου τέλους. Η ανάγνωση του αποκλειστικά μέσω του περιεχομένου είναι μια ανάγνωση που τον ακυρώνει· αυτό που «προφανώς μας λέει το ποίημα» (Gadamer) δεν υπάρχει ως τέτοιο.

(Derrida: «Αν μπορούσα να αποδείξω κάτι σχετικά με ένα ποίημα του Celan, να πω, όπως κάνουν πολλοί, Να, αυτό είναι που εννοεί –για παράδειγμα, ότι είναι για το Άουσβιτς, ή πως ο Celan έχει να κάνει με τη Shoah (προφανώς όλα αληθή!)– αν μπορούσα να αποδείξω πως είναι αυτό και μόνο αυτό, θα είχα καταστρέψει το ποίημα του Celan.»)

Η ποίηση και η θεωρία, όσο κι αν κατοικούν αμφότερες στο εσωτερικό –και δη στον αδιαφανή μα εύπλαστο και διαισθητικά προσπελάσιμο πυρήνα– της γλώσσας, διαφοροποιούνται κομβικά τουλάχιστον ως προς αυτό: η θεωρία λειτουργεί ορίζοντας, ήτοι αρνούμενη. Προσδιορίζοντας τον Celan κατ’ αυτόν τον τρόπο, προσδένοντάς τον τελεσίδικα στο άρμα της ιστορίας και της διάρκειας –της αναγκαιότητας– αρνούμαστε ακριβώς την πρόσβαση σε αυτήν την ελευθερία που είναι η τέχνη και η οποία αναδιπλασιάζεται στην αυτονομία του έργου από τον δημιουργό και πολλαπλασιάζεται στην αναδημιουργία του αναγνώστη/θεατή (Celan στον Μεσημβρινό [ομιλία κατά την παραλαβή του βραβείου Büchner]: «Η τέχνη απομακρύνεται από το εγώ. Η τέχνη απαιτεί να ταξιδέψουμε μια ορισμένη απόσταση προς μια ορισμένη κατεύθυνση, μέσω ενός ορισμένου δρόμου»· αλλού [Mikrolithen sinds, Steinchen]: «Η γνήσια ποίηση είναι αντιβιογραφική. Η πατρίδα του ποιητή είναι το ποίημα του, αλλάζει από το ένα ποίημα στο άλλο»). λλοχεύει ο κίνδυνος της αντίληψης μιας εν κενώ ελευθερίας που βαυκαλίζεται ενώπιον του καθρέφτη της· εξετάζοντας τον καθρέφτη από κοντά, προσπαθώντας να μην αντανακλαστούμε, τον ανακαλύπτουμε πλασμένο με βασικό υλικό την προαναφερθείσα αφηρημένη αναγκαιότητα, τη μετατροπή του κόσμου σε χώρο.]

ΙIΙ. Στοιχειολογία

Ο Celan είναι ένας ποιητής με ένα εργαστήριο· κλεισμένος εκεί μέσα, εξασκεί τέχνες όπως η τυπολογία και η συνδυαστική, καταρτίζει πίνακες και ροές, εξετάζει ζητήματα μετρικής και αντιμετρικής. Κυρίως: προβαίνει σε αφαίρεση και απομάκρυνση. Η κίνηση αυτή είναι αυξητική: εντέλει τα πάντα τείνουν να αφαιρεθούν, να απομακρυνθεί ο ίδιος από το ποίημα καθώς το ποίημα παλεύει να αποσχιστεί από τη γλώσσα (από την επικοινωνία: η απόπειρα επικοινωνίας ως κατάλυση της δυνατότητας επικοινωνίας). Οι τακτικοί παραλληλισμοί με τον Webern δεν είναι τυχαίοι: είμαστε μάρτυρες μιας διαδικασίας εξόρυξης περίπου αδιόρατων μονάδων, με τη βοήθεια εργαλείων σχεδόν ακατανόητων (ή μήπως ήταν απλώς μια φθαρμένη τσάπα κι ένα παιδικό φτυάρι;). Κάθε μία από τις μονάδες αυτές περιέχει το σύνολο τους, το σύνολο των μονάδων συναποτελεί ένα κλειστό σύμπαν που ανοίγεται στο άπειρο…

Βλέπουμε το ποίημα μέσα από τους φακούς μιας στοιχειολογίας: οι ήλιοι και ο τόνος του φωτός, η γκριζόμαυρη ερημιά και το δέντρο, τα τραγούδια που κολυμπάνε στον αέρα, πέρα από τους ανθρώπους· η σκέψη ως στοιχείο. (Αν η σκέψη είναι ψηλή σαν δέντρο, αν είναι σκέψη του αέρα και των πραγμάτων, αν συναντάει τα τραγούδια πέρα από τους ανθρώπους, πώς σχετίζεται με τη σκέψη του Heidegger και πού τοποθετείται ως προς το υποκείμενο συνολικά· προς ποια κατεύθυνση; Το δέντρο είναι σύμβολο, στοιχείο, διπλασιασμός, σώμα;) Εν πάση περιπτώσει: η βασική ροπή συνίσταται στην επιθυμία της σκέψης-αέρα για μεταστοιχείωση στο ηλιακό, για απορρόφηση από τον τόνο του φωτός. Ο αέρας κυριαρχεί: τα νήματα παρασέρνονται και πάλλονται περισσότερο απ’ ό,τι καίνε ή φωτίζουν· η σκέψη-δέντρο (ένα δέντρο που χαρακτηρίζεται από τη διακαή αλλά μάταιη τάση απομάκρυνσης από το χώμα, στιγμή της διαπάλης μεταξύ γης και αέρα) συναντά ψηλά τις νότες που διασχίζουν την ατμόσφαιρα· πέρα από τους ανθρώπους, πέρα από τα σώματα, τι τραγουδιέται –ποιος τραγουδάει;

ΙV. Σημειώσεις

[Fadensonnen

über der grauschwarzen Ödnis.]

Το πέρασμα από την εποχή του ήλιου στην εποχή των ήλιων· η βαρύτητα της λέξης στον Celan πέρα από την όποια θεώρηση του υποκειμένου προς την επικράτεια της λέξης-σώματος, όχι ως αισθητικού αντικειμένου αλλά ως δομής παράλληλης του πραγματικού. Αν οι ήλιοι είναι νήματα, αν μπλέκονται, ξεφτίζουν και παρασύρονται από τα ρεύματα του αέρα, είναι γιατί η κάθε εποχή αντικατοπτρίζεται από τον ήλιο, τους ήλιους που έχει κατασκευάσει για τον εαυτό της.

Ένα δίστιχο εξαιρετικά, σχεδόν πνιγηρά απτό. Εύκολα ξεγελιόμαστε και φανταζόμαστε ηλιακά νήματα και γκρίζα ερημιά· χαρακτηριστική η απόκλιση από παρόμοια προφανή σημαινομένοντα και ακόμη χαρακτηριστικότερες οι εικόνες που κατασκευάζει, πάντοτε εξίσου χτυπητά χιμαιρικές και σχεδόν σωματικά αληθινές· πολύ συχνά μέρος αυτής της συνθήκης οφείλεται σε μία αντιστροφή ή μια μετατόπιση: αυτό που αναμέναμε ως υποκείμενο πραγμοποιείται, το κινούμενο γίνεται προσδιορισμός, τα χρώματα είναι πάντα άλλα από τα αναμενόμενα.

~

[Ein baum-

hoher Gedanke]

[προσοχή, όμως:

προσοχή, λέω!

η ύψιστη προσοχή απαιτείται!

η ύψιστη λέω προσοχή!

γιατί εδώ δεν μιλάμε καθόλου μα καθόλου

δεν γίνεται σε καμία περίπτωση λόγος

δεν αναφερόμαστε δεν εννοούμε και δεν αποτυπώνουμε

δεν σκεφτόμαστε μέσω, δεν στοχαζόμαστε τις συνεπαγωγές και δεν αναρωτιόμαστε για τα κατηγορήματα

μιας

baumhoher Gedanke

· αντιθέτως: πρόκειται για την

baum-

hoher Gedanke

Εξαιρετικά εύκολο, τελεσίδικα ολέθριο και αναντικατάστατα άστοχο το να ξεγελαστούμε και να παρεξηγήσουμε τη μία για την άλλη, σαν να συγχέουμε

το διαφανές με το ανύπαρκτο.

Γι’ αυτούς και άλλους λόγους απαιτείται η λεγόμενη ύψιστη προσοχή.]

Το βάρος πέφτει στη συνδετική παύλα που συνιστά κάτι διάφορο της συνδετικής παύλας, κάτι πέρα-και-πριν-από-και-μέσω της συνδετικής παύλας. Τι είναι αυτό που κάνει αυτήν την παύλα μια συνδετική παύλα, αν όχι η έλλειψη εξωτερικής αναγκαιότητας που τη χαρακτηρίζει; Δεν έχουμε δέντρο, έχουμε σκέψη: είναι η σκέψη που παριστάνει, μασκαρεύεται σε δέντρο –ως προς το ύψος. Το ύψος ενός δέντρου είναι συναρτημένο με το βάθος του, το ριζικό σύστημα συνδεδεμένο με την υπέργεια μάζα. Το ρίζωμα είναι η προϋπόθεση του δενδρώδους, μα το δενδρώδες είναι η άλλη όψη του ριζωματικού· το να τα κατασκευάζουμε ως αντίθεση σημαίνει το να παραμένουμε εντός του πεδίου ενάντια στο οποίο καταφερόμαστε. Πάντα ριζώναμε, ανέκαθεν δενδρεύαμε· η σκέψη ξεκινάει με τη συνειδητοποίηση των διττών σειρών που διέπουν την ίδια (alles doppelt), τον κόσμο στον οποίο διαβίει και τις μεταξύ τους σχέσεις. Το υπόγειο εναντιώνεται στη χυδαιότητα της ολοσχερούς διαφάνειας, το υπέργειο θεοποιείται από τον ήλιο: η απόρριψη του ενός για χάρη του άλλου φαντάζει ανόητη.

Με ένα μικρό βήμα πιο εκεί, η ποσότητα μετατρέπεται οριστικά σε ποιότητα: το να αναφερόμαστε στο ριζικό σύστημα ή στον κορμό είναι ήδη μία καταστροφή –εντάσσεται όμως στην καταστροφή που έχει ήδη πάντα συμβεί, είναι μονίμως εξαρχής αναπόφευκτη: στην καταστροφή της γλώσσας.

~

[greift sich den Lichton: es sind]

Σκαρφαλώνουμε στη σκέψη-δέντρο, καταφθάνουμε από τους Fadensonnen στον Lichton· αφουγκραζόμαστε τα χρώματά του, τυφλωνόμαστε από τις νότες. Ο ρυθμικός χαρακτήρας της άνω κάτω τελείας, ακολουθούμενης από τις δύο μονοσύλλαβες λέξεις, στη συνέχεια της baum-

hoher Gedanke, οδηγεί στο αδυσώπητα ομαλό πόρισμα των δύο τελευταίων στίχων, το κλείσιμο μιας μικροδομής κρυστάλλινης και ελάχιστα παρεκκλίνουσας –όσο χρειάζεται για να επιτευχθεί η παρέγκλιση:

~

[noch Lieder zu singer jenseits

der Menschen.]

Της τελείας προηγείται η πρόταση: es sind / noch Lieder zu singer jenseits. Το ποίημα αποτελείται από δυόμισι προτάσεις. (Το μέγεθος ισορροπεί μεταξύ των αναπόφευκτων περιορισμών των μονοπροτασιακών ποιημάτων και των δομικών χαρακτηριστικών ενός μεγαλύτερου έργου). Το ein baum- / hoher gedanke μπορεί να ιδωθεί στα όρια της αυτόνομης ποιητικής οντότητας και ταυτόχρονα, φυσικά, ως τμήμα: της πρότασης Ein baum[-]hoher gedanke greift sich den Lichton· του ποιήματος Fadensonnen· κατόπιν της συλλογής Atemwende [1967] (η επόμενη συλλογή του Celan [1968] δανείστηκε τον τίτλο του εδώ ποιήματος)· μετά ως τμήμα του ύστερου Celan· του Celan συνολικά· ύστερα της γερμανόφωνης μεταπολεμικής ποίησης· κ.ο.κ., θεωρούμενο, με λίγα λόγια, ως ενικό πράγμα που ταυτόχρονα μπορεί να ιδωθεί ως όλον ή μέρος, ή υπομέρος κ.ο.κ. ενώ:

η ενότητά του es sind noch Lieder zu singen jenseits (der Menschen) δείχνει σαφής, δεν εντοπίζονται φυγόκεντρες τάσεις στο es sind noch Lieder zu singen jenseits (der Menschen), ουδένα στοιχείο του es sind noch Lieder zu singen jenseits (der Menschen) δεν επιθυμεί μυστικά την αυτονομία.

Είναι αυτή η ισορροπία μεταξύ ισορροπιών που αποτελεί ίσως το εκκωφαντικότερο επίτευγμα αυτού του Fadensonnen.

V. Διακοπή

Ίσως να μας αρέσει αυτό το ποίημα, ίσως όχι· κανείς δεν νοιάζεται. Αποτελεί, όμως –με πολλούς τρόπους–, ένα σημείο αναφοράς, κάποιου είδους μέτρο στη βάση του οποίου είμαστε σε θέση να ζυγίσουμε τα μέλη του είδους-ποίημα. Αυτό οφείλεται εξίσου στο μέγεθός του, ικανό να διαιρέσει ασταμάτητα, ενδεχομένως απειροστικά, κάθε πόνημα· στην εικονοποιΐα, στοιχειώδη και άρτια, καρπό πολλαπλής απόσταξης· στη ρυθμική του τεχνική, επίτευγμα χρήσης των ελάχιστων μέσων τα οποία μετέρχεται· τέλος, στην ασφυκτική συμπύκνωση, που σαν κάθε συμπύκνωση μας καλεί να πτυχώσουμε, να εκτυλίξουμε, ακολούθως να συγκροτήσουμε, κατόπιν να συμπυκνώσουμε…

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s