Ιούλιος Καίσαρας στην Πειραιώς 260 / Τσέζαρις Γκραουζίνις

jacques-louis-david-the-lictors-bring-to-brutus-the-bodies-of-his-sons

Συχνά θα ανακαλύψουμε πως όχι μόνο τα καλύτερα,

μα και τα πιο ιδιαίτερα μέρη του έργου ενός ποιητή,

ίσως να είναι αυτά στα οποία οι νεκροί ποιητές, οι πρόγονοί του,

επιβεβαιώνουν πιο σθεναρά την αθανασία τους.

T.S. Eliot

Η παραπάνω περικοπή αναφέρεται μεν στην ποίηση, μα η βαρύτητά της αναβαθμίζεται στην περίπτωση της θεατρικής σκηνοθεσίας. Ο σκηνοθέτης όχι απλά αναφέρεται στον νεκρό ποιητή, δεν επιβεβαιώνει μόνο την αθανασία του, μα παρουσιάζεται ως καλλιτέχνης-κριτικός: ερμηνεύει με τη δημιουργία του τον νεκρό, τον επαναφέρει διαρκώς στο όριο μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, το σημείο όπου εγκαταβιώνουν τόσο ο στοχασμός όσο και η καλλιτεχνική δημιουργία.

Πώς αναπτύχθηκε αυτή η σχέση στο ανέβασμα του Ιουλίου Καίσαρα από τον Τσέζαρις Γκραουζίνις, στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών; Οπωσδήποτε, κάποια διευκρίνιση του τύπου “παράσταση βασισμένη στον Shakespeare” στο πρόγραμμα του φεστιβάλ θα ήταν απαραίτητη για το ανυποψίαστο κοινό. Τα στοιχειώδη υλικά: ένα κλασικό έργο-πρόβλημα, καλοί ηθοποιοί, έντονη και αρκετά φροντισμένη μα όχι κραυγαλέα σκηνογραφία. Η κατάληξη: τίποτα όρθιο από τον Ιούλιο και από τον Καίσαρα, χωρίς η άβυσσος που δημιουργήθηκε να καταλαμβάνεται επί της ουσίας από οτιδήποτε θα μπορούσε να αναπληρώσει το κενό.

Το γράμμα του έργου υπέστη αποφασιστικές περικοπές χαρακτήρων και καταστάσεων. Οι πρώτοι περιορίστηκαν στους “απαραίτητους”, κάποιες γραμμές των οποίων οι εκφέροντες είχαν ψαλιδιστεί μεταφέρθηκαν στους υπάρχοντες (οδηγώντας ενίοτε στην παραγωγή παραλογισμών, όπως το σημείο όπου ο Αντώνιος, ο πρώτος παρά τω Καίσαρι, εύχεται στους συνωμότες να ευοδωθεί το σχέδιό τους!), κομβικές σκηνές εξέλειψαν εξ ολοκλήρου. Το δε πνεύμα –ακριβώς ενός έργου-προβλήματος–, πλεγμένο γύρω από μία ρητορική λογικότητα που εξετάζει και παρουσιάζει τις αντικρουόμενες πλευρές μιας διαμάχης δίχως ένα αρχιμήδειο σημείο βεβαιότητας, για του οποίου τον τύπο, τη δομή και την τοποθέτηση του συγγραφέα επί του περιεχομένου ο διάλογος δεν έχει πάψει να παράγει αντικρουόμενες και γόνιμες τοποθετήσεις, περιορίστηκε σε μία μέχρι απελπισίας μονοδιάστατη ανάγνωση που ομογενοποίησε τους χαρακτήρες και τις περιστάσεις σε κάποια μετα-σούπα αγανακτισμένων θυμικών καταβολών.

Παρακολουθήσαμε, εν ολίγοις, ένα αφιέρωμα στο ανερμάτιστο: κανένας πυρήνας δεν διατηρήθηκε για να καταλυθεί, κανένα οικοδόμημα για να αποδομηθεί· καμία σκληρή βάση για το παραλήρημα. Ως είθισται σε παρόμοιες περιπτώσεις, η απογείωση προς τα κάτω εντάθηκε στο δεύτερο μέρος. Όχι πως το πρώτο δεν προμήνυσε τα επερχόμενα: όταν ο Βρούτος συμβουλεύει τους υπόλοιπους συνωμότες να «μην αφήσουν τα πρόσωπά τους να προδώσουν τον σκοπό τους, αλλά να τα φορούν σαν ρωμαίοι ηθοποιοί, με πρόσχαρο πνεύμα και ατάραχη σταθερότητα» (ΙΙ, 1) στο άκουσμα της λέξης “ηθοποιοί” αυτοί κυριεύονται έξαφνα από βακχική μανία και ξεκινάνε ένα χορικό με μούτες και αλλοπρόσαλλες κραυγές, ενώ ο Μέτελλος Κίμβρος, τακτικά και άνευ λόγου, συμπεριφέρεται σαν ενσάρκωση κοριτσίστικης πεταλουδίτσας, σε μία τελείως προφανή και παιδιάστικη απόπειρα χαρακτηρολογίας. Υποτίθεται πως η παράσταση θεματοποιούσε έντονα την προβληματική της εξουσίας που ενυπάρχει στο έργο και στόχευε στο να αναδείξει τη χυδαιότητά της στη δική μας ιστορική συγκυρία και κατ’ επέκταση τη διαχρονική της φύση (από συνέντευξη του σκηνοθέτη: «το πραγματικό κίνητρο της [συνωμοσίας] –η ζήλια– επιμελώς καλύπτεται με τα τετριμμένα υποκριτικά επιχειρήματα μιας ιδεολογίας που ευαγγελίζεται ότι “υπηρετεί το Έθνος”»). Απλά η εν λόγω χυδαιότητα, πέραν του ότι περιέκλεισε το σύνολο των τεκταινομένων σε ένα σχήμα όλοι-ίδιοι-είναι, ήταν μια χυδαιότητα λουμπενoμικροαστική και του συρμού, με τον Καίσαρα να συμπεριφέρεται σαν ιδιοκτήτης νυχτερινού μαγαζιού στην εθνική οδό, εμποδίζοντας την ανάλυση να προσεγγίσει αυτό που θα αποκαλούσαμε απύθμενο βάθος.

Η δίνη αυτή δεν άφησε κανέναν χαρακτήρα όρθιο (με τη σχετική εξαίρεση του Αντωνίου). Οι δύο γυναίκες του έργου (Καλπουρνία, Πόρσια) λειτούργησαν σαν κινούμενα στερεότυπα, ερωτοτροπώντας με όποιον τύχαινε να ξεμοναχιάσουν επί σκηνής. Η δεύτερη είχε σίγουρα καλύτερη τύχη από αυτή που της επιφύλαξε ο ποιητής (απηχώντας τη λατινική γραμματεία), μιας και αντί της αυτοκτονίας μετά καταπόσεως καυτών κάρβουνων, κατέληξε να χαριεντίζεται με τον, άλλοτε πιστό στον Βρούτο, Λούκιο· η πρώτη τα ρίχνει άνευ ερυθριασμού στον Αντώνιο και δείχνει να ξεπερνάει τάχιστα τόσο την αρχομανία με την οποία την προικοδότησε ο σκηνοθέτης όσο και το πένθος της για τον μεγάλο άνδρα. Η μεγαλύτερη μεταστροφή, βεβαίως, και το κλειδί της ανουσιότητας του ανεβάσματος, είναι ο Βρούτος, που μετατράπηκε από ακέραιο ιδεαλιστή που παλινδρομεί στον χώρο μεταξύ ηθικού και πολιτικού σε παιδαρά που λυγίζει από δω κι από κει με τον άνεμο, δέρνει τη γυναίκα του και αντικαθιστά τον στωικισμό του με ένα μείγμα κυνισμού και ματαιοδοξίας.

Σε μία από τις στιγμές κατά τις οποίες το κείμενο κάνει την εμφάνισή του ως τέτοιο, τον περίφημο μονόλογο του Αντωνίου στην αγορά, φανερώθηκε στιγμιαία η δύναμη αυτού που αποσιωπήθηκε. Φευ, όμως: ο σκηνοθέτης είχε ήδη προβλέψει και, συνεπής και προσηλωμένος στον στόχο του, επανατοποθέτησε στη σκηνή τον νεκρό Ιούλιο, ντυμένο σκηνοθέτη του Μπρόντγουεϊ που δίνει οδηγίες για την απόδοση των λόγων του Βρούτου και του Αντωνίου. Μέσα από τα εύκολα τεχνάσματα και τα διάφορα τηλεοπτικά και χολυγουντιανά στιλιζαρίσματα που υιοθετήθηκαν, ο Γκραουζίνις αποποιήθηκε των ευθυνών του και άφησε το κοινό στην τύχη του, σαν τον καπετάνιο που ντύνεται γυναίκα και την κοπανάει με την πρώτη σωσίβια λέμβο.

Όπως δήλωνε ο ίδιος σε συνέντευξη, «Αντιμετωπί[σε] το έργο ως μια πολύ σαρκαστική μαύρη κωμωδία». Οι καλοί ηθοποιοί που συμμετείχαν βρέθηκαν να υπηρετούν ένα όραμα που επισκίασε τις όποιες προσπάθειές τους: η επιθυμούμενη κωμωδιοποίηση της τραγωδίας κατέστη παρωδία. Θα μπορούσε ο σκηνοθέτης να περηφανευτεί: σεβαστό τμήμα του κοινού γέλασε με την ψυχή του παρακολουθώντας την τραγωδία μου, ενώ δεν έλειψαν κι εκείνοι στους οποίους υπερίσχυσε ένα διαφορετικό αίσθημα τραγικότητας…

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s