Σημείωμα για τον Foucault

«Με τον Descartes εισερχόμαστε πράγματι σε μία φιλοσοφία αυτόνομη, η οποία γνωρίζει ότι προέρχεται αυτόνομα από τον Λόγο και ότι η αυτοσυνειδησία αποτελεί ουσιώδες στοιχείο του αληθούς. […] Τώρα, μπορούμε να ισχυριστούμε πως βρισκόμαστε στο σπίτι μας και σαν τους ναυτικούς ύστερα από μακριά περιπλάνηση στην τρικυμισμένη θάλασσα, μπορούμε να φωνάξουμε στεριά».

Hegel

«Επιτέλους, ο ορίζοντας φαίνεται πάλι ελεύθερος για εμάς, παρ’ όλο που δεν είναι φωτεινός· επιτέλους μπορούν να σαλπάρουν πάλι τα πλοία μας, να βγουν στ’ ανοιχτά για να αντιμετωπίσουν οποιοδήποτε κίνδυνο· επιτρέπεται πάλι κάθε τόλμη του αναζητητή της γνώσης· η θάλασσα, η δική μας θάλασσα είναι ανοιχτή πάλι και ίσως να μην έχει ξαναϋπάρξει ποτέ τόσο “ανοιχτή θάλασσα”».

Nietzsche

GÉRICAULT - Medusa 1818-19

Δεν είναι ανάγκη να περιδιαβούμε εξονυχιστικά τα κείμενα του Michel Foucault για να συμπεράνουμε με ποιον εκ των Hegel και Nietzsche θα συντασσόταν· θα αρκούσε, για λόγους κειμενικής οικονομίας, να παραθέσουμε από την τελευταία συνέντευξη που παραχώρησε, τον Ιούνιο του 1984: «[…] είμαι απλά νιτσεϊκός και προσπαθώ, στο μέτρο του εφικτού και σε έναν ορισμένο αριθμό σημείων, να εξετάσω, με τη βοήθεια των κειμένων του Nietzsche –μα και μέσω αντινιτσεϊκών θέσεων (ωστόσο επίσης νιτσεϊκών!)–, τι μπορεί να γίνει σε αυτό ή το άλλο πεδίο».[i] Η δυνατότητα αυτή, όμως, μας παρέχεται μόνο στο μέτρο που καθιστούμε εαυτούς ικανούς να διαυγάσουμε, σε έναν κάποιον ικανοποιητικό βαθμό, τι σημαίνει ο φουκωικός νιτσεϊσμός εντός του πεδίου του λόγου που αυτός εκφέρεται και κατ’ επέκταση να βρεθούμε σε θέση να ανακατασκευάσουμε και να δημιουργήσουμε μέσω των κατηγοριών-εργαλείων που θέτει στη διάθεσή μας. Με τον Descartes, θα λέγαμε, εισερχόμαστε πράγματι σε ένα νέο καθεστώς αλήθειας και το καθεστώς αυτό στην ιστορικότητά του αποτελεί το θεωρητικο-πολιτικό επίκεντρο μεγάλου μέρους του έργου του γάλλου φιλοσόφου/ιστορικού.

Μέσα από το διάβημα αυτό, η ουσιοκρατία του λόγου –και του πνεύματος– καθίσταται α-νόητη. Η κριτική προσέγγιση του Foucault[ii] στο συγκεκριμένο κάθε φορά επίδικο στοχεύει, λοιπόν, ακριβώς στο παραστράτισμα από εκείνο που ήδη γνωρίζουμε. Το συγκεκριμένο αυτό επίδικο ως επιδίωξη του ανθρωπότυπου που ο Foucault αποκαλούσε ειδικό διανοούμενο (intellectuel spécifique),[iii] θέτοντάς τον σε αντιδιαστολή με τον καθολικό διανοούμενο (π.χ. ενός Sartre), συντίθεται από την ταυτόχρονη κριτική εξέταση αφενός του ίδιου του εαυτού ως πράττοντος υποκειμένου και αφετέρου των υπό διερεύνηση σημείων και διαδικασιών του ιστορικού γίγνεσθαι. Ο ειδικός διανοούμενος, λοιπόν, δεν καθοδηγεί τις μάζες (ή τις κυρίαρχες τάξεις…) ούτε μιλάει εκ μέρους των άλλων· τα πεδία της επιμέλειας του εαυτού και της γενεαλογικής κριτικής των πλεγμάτων γνώσης και εξουσίας είναι αλληλένδετα, δεδομένου ότι ο ίδιος ο διανοούμενος συνειδητοποιεί τις ιδιότητές του ως παραγώγου και ταυτόχρονα φορέα της εξουσίας. Η θέση και ο ρόλος του, λοιπόν, θα λέγαμε πως μετατοπίζεται από ένα πρίσμα υπερβατικό σε ένα εμμενές, από μία θεωρησιακή σε μία πραξεολογική σκοπιά: το αυστηρά διαχωρισμένο υποκείμενο που παράγει τη συνείδηση στις ετερότητες μετατρέπεται σε δίαυλο που επιτρέπει στον ανταγωνιστικό προς το υπάρχον λόγο να αρθρωθεί και να καταστήσει εαυτόν ολοένα και πιο συνειδητοποιημένο ως προς αυτό το ίδιο το υπάρχον και την κατάστασή του εντός της εκάστοτε δομής.

Ο Foucault, λοιπόν, εφόσον αναγνωρίσουμε στον ίδιο έναν ειδικό διανοούμενο, γράφει όχι προς κατασκευή ενός ολοποιητικού συστήματος, μα μέσα από τις ίδιες του τις εμπειρίες (ακολουθώντας εδώ μία γραμμή που, απηχώντας κυρίως τον Nietzsche, μα και τους Baudelaire, Artaud κ.ά., βρίσκει τους κυριότερους εκφραστές της κατά το πρώτο μισό του 20ου αιώνα στους Bataille και Blanchot), με την ίδια τη συγγραφή των έργων του να αποτελεί μία εμπειρία που τον μετασχηματίζει περαιτέρω, θολώνοντας και εσωτερικά -στο ίδιο το υποκείμενο Foucault- τα όρια μεταξύ θεωρίας και πρακτικής.[iv] Είναι σε αυτήν τη συγγραφική πρακτική που ο στοχασμός εγκαταλείπει τη σκέψη που συγκροτείται μέσω της αντίθεσης του μέσα και του έξω, παρούσα ακόμα στην υπερβατολογική φαινομενολογία, και εγκαθίσταται στο όριο. Ο δρόμος προς τα μέσα, προς την υποκειμενικότητα ως διαρκή διαδικασία συγκρότησης, οδηγεί προς τα έξω, ήτοι προς την ιστορικότητα του υποκειμένου εντός της κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας στην οποία μετέχει.

Μέσα από τα παραπάνω, θεωρούμε πως είναι δυνατόν να απευθυνθούμε με μεγαλύτερη ενάργεια τόσο στη σχέση των αναλύσεων του Foucault με αυτές του Canguilhem όσο και στην προοπτική ενός κριτικού λόγου στη βάση του σώματος και αυτού που ο πρώτος αποκαλεί «μικρές τεχνικές». Το έργο του Canguilhem, τον οποίο ο Foucault επέλεξε ως επιβλέποντα για την υποστήριξη της κύριας διατριβής του (Folie et déraison: Histoire de la folie à l’âge classique, 1961), περιστράφηκε κυρίως γύρω από τη διατύπωση μίας κριτικής φιλοσοφικής ιστορίας της ιατρικής και της βιολογίας. Η κομβική έννοια του κανονικού και η αντιδιαστολή του με το παθολογικό, αποτελούν τόσο τον συνεκτικό μίτο μεταξύ των δύο στοχαστών όσο και το βασικό κληροδότημα του πρώτου στον δεύτερο. Η κριτική γενεαλογική μέθοδος του Foucault αναδεικνύει τους σχηματισμούς κανονιστικών λόγων σε ένα πλήθος πεδίων και χώρων, οι οποίοι οριοθετούνται από τους αποκλεισμούς που τους αντιστοιχούν (ψυχιατρική, ψυχιατρικό ίδρυμα και τρέλα, εγκληματολογία, τιμωρία και φυλακή, σεξουαλικότητα, παρέκκλιση και σώμα κ.λπ.). Η κοινή συνιστώσα και εν πολλοίς η θεμέλια λίθος του φουκωικού έργου απαντάται στην καταστατική διαπλοκή εξουσίας και γνώσης και την παρεπόμενη αντιστροφή πρίσματος στην ερμηνεία του φαινομένου της εξουσίας, από αρνητική διαδικασία περιορισμού σε θετική παραγωγή υποκειμενικοτήτων.

Εντός ενός λόγου δομημένου με βάση την παραπάνω σκιαγράφηση, το σώμα αναδεικνύεται σε προνομιούχο πεδίο ανάλυσης, τοποθετούμενο, με τη σειρά του, εντός του ιστορικού γίγνεσθαι και συνδεόμενο με το μικροεπίπεδο στο οποίο εστιάζει τόσο η μέθοδος όσο και η υφέρπουσα στοχοθεσία του προγράμματος. Η διεξοδική αρχειακή μελέτη του Foucault φέρνει στην επιφάνεια ένα σύνολο λεπτομερειών που αποσιωπούνται ως ασήμαντες από την κλασική ιστοριογραφία της επιστήμης και της τεχνολογίας, η οποία κληρονομεί την τάση από την ευρύτερη συμβατική ιστορική έρευνα. Είναι επάνω στο σώμα που εγγράφονται αυτές οι νευραλγικής βαρύτητας μικροδιεργασίες και είναι (και) το σώμα που κτίζει τις αντιστάσεις στο δίκτυο του τόσο δυσχερώς προσπελάσιμου αυτονόητου.[v] Το ζήτημα που τίθεται είναι κατά πόσον θα μπορέσουμε εμείς, μέσω του διαρκώς γόνιμου φουκωικού corpus, μέσω των βιβλίων-βομβών του, να πραγματώσουμε εντός της δικής μας συνθήκης αυτά που μπορεί το σώμα μας.


[i] Η συνέντευξη είναι προσβάσιμη στο http://1libertaire.free.fr/MFoucault209.html.

[ii] Στοιχειωδώς, ο Foucault αντιλαμβάνεται την κριτική ως «την ανάλυση των ορίων και τον στοχασμό πάνω σε αυτά» (στο Qu’est-ce que les Lumières?, προσβάσιμο στο http://1libertaire.free.fr/Foucault72.html). Πιο εκτεταμένα, αναφέρει αλλού πως «την κριτική δεν την αφορά το να ειπωθεί πως τα πράγματα δεν είναι σωστά ως έχουν. Την αφορά το να καταδείξει τα είδη των υποθέσεων, τα είδη των οικείων, αναντίρρητων και άκριτων νοοτροπιών από τα οποία εξαρτώνται οι πρακτικές που αποδεχόμαστε» (συνέντευξη του 1981, στο Michel Foucault, Politics, Philosophy, Culture, Routledge, Λονδίνο 1988, σ. 154). Όπως είναι φυσικό για έναν καταρχήν πολιτικό στοχαστή, αλλού σημειώνει πως η κριτική είναι «η τέχνη του να μην διακυβερνόμαστε σε τέτοιον βαθμό [tellement]» (στο Michel Foucault, The Politics of Truth, Semiotext(e), Los Angeles 1997, σ. 45).

[iii] Βλ. το κείμενο La fonction politique de l’intellectuel, προσβάσιμο στο http://1libertaire.free.fr/MFoucault134.html.

[iv] Σχετικά με την εμπειρία της συγγραφής για τον Foucault, βλ. τη συνέντευξη του 1978 στον D. Trombadori, προσβάσιμη στο http://1libertaire.free.fr/MFoucault171.html.

[v] Παρά την θεωρητική διαμάχη μεταξύ Foucault και φαινομενολογικής παράδοσης (χωρίς εδώ φυσικά να προσμετράται ακρίτως και ο Heidegger, ο οποίος συνιστά μείζονα επιρροή του), αποτελεί ένα ερώτημα το κατά πόσο εννοιολογήσεις της δεύτερης, όπως το βιωμένο σώμα (corps vécu) του Merleau-Ponty και του πρώτου, όπως το σώμα ως πεδίο εγγραφής (surface d’inscriptions), μπορούν να λειτουργήσουν αλληλοσυμπληρωματικά.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s